Δεν έχετε συνδεθεί
Εκτύπωση

Η μελέτη της μνήμης: ατομική και συλλογική μνήμη

Η ιδιαιτερότητα της προφορικής μαρτυρίας συνίσταται στην προφορικότητα και στη διαμεσολάβησή της από την μνήμη.  Δεν μπορούμε λοιπόν να αναλύσουμε τη μαρτυρία χωρίς να αναλύσουμε τη μνήμη. Η μνήμη, κατεξοχήν πολυεπιστημονικό πεδίο, αποτελεί αντικείμενο μελέτης για ποικίλους επιστημονικούς κλάδους αλλά και πεδίο μελέτης ενός αυτόνομου επιστημονικού κλάδου, των σπουδών της μνήμης.

Η μελέτη της μνήμης ως επιστημονικού αντικειμένου ξεκίνησε στις αρχές του 20ού αιώνα. Κοινός παρονομαστής των μελετών ήταν η διαπίστωση ότι

  • η μνήμη δεν είναι στατικός αποθηκευτικός χώρος από τον οποίο ανασύρουμε αυτούσια βιωμένες εμπειρίες του παρελθόντος. Είναι μια ενεργή διαδικασία δημιουργίας νοημάτων (Portelli 1991: 52).
  • η μνήμη δεν αποτελεί το άθροισμα των στοιχείων που την συγκροτούν.
  • η ατομική μνήμη ανακαλείται μονάχα στο κοινωνικό πλαίσιο εντός του οποίου διαμορφώνεται, αποτελεί κοινωνική κατασκευή και πτυχή της συλλογικής μνήμης (Halbwachs 2013), αφού καθορίζεται από τα κοινωνικά πλαίσια, δηλαδή τη γλώσσα, το χρόνο, το χώρο, την εμπειρία, τα υλικά εντέλει που προσφέρει η κοινωνία και είναι αναγκαία για να αναγνωριστούν και να τοποθετηθούν κάπου οι αναμνήσεις.
  • Η συλλογική μνήμη αποτελεί  επικοινωνιακή διαδικασία που προϋποθέτει την αναφορά σε μια κοινωνική ομάδα (π.χ. κοινωνική τάξη, Εκκλησία, οικογένεια).

 

Η σημασία της μνήμης για την ιστορία

Η σημασία της μνήμης για την ιστορία είναι τεράστια αλλά πρέπει να αναρωτηθούμε για ποιο είδος ιστορίας μιλάμε.

  • Η μνήμη έχει σημασία για να γράψουμε μια ιστορία της υποκειμενικότητας και όχι των γεγονότων. Η ιστορία της υποκειμενικότητας είναι μια ιστορία των διαδικασιών γύρω, κάτω και μέσα από τα γεγονότα. Στόχος της προφορικής ιστορίας δεν είναι να εξακριβώσει ή να διαψεύσει τις επίσημες πηγές. Στόχος της είναι κυρίως να προσφέρει μια εναλλακτική αφήγηση για το παρελθόν.
  • Ο λόγος περί μνήμης έχει αποκτήσει σημασία κατά τις τελευταίες δεκαετίες καθώς θεωρείται ότι η μνήμη παρέχει καταφύγιο για τους ηττημένους της ιστορίας. Ενώ η ιστορία εκλαμβάνεται ως αφήγηση των νικητών, η μνήμη δίνει φωνή στις υπάλληλες τάξεις και στους καταπιεσμένους. Για αυτό και η έκρηξη της μνήμης θεωρείται αποτέλεσμα της απο-αποικιοποίησης και απάντηση στο τραύμα του Ολοκαυτώματος.

 

Πολιτισμική μνήμη

  • Η κατανόηση της μνήμης ως πολιτισμικού διαμεσολαβητή (Reading 2002) προϋποθέτει την προσέγγιση της μνήμης ως αστερισμού διατηρημένης γνώσης που περιλαμβάνει αισθήματα και σκέψεις, κοινωνικές σχέσεις και δημόσιες και συλλογικές αφηγήσεις.
  • Μνήμη και ταυτότητα: ο τρόπος με τον οποίο ερμηνεύουμε τις εμπειρίες μας βασίζεται στην κατασκευή και στην αναγνώριση ενός σώματος μνήμης που περιλαμβάνει επαναλαμβανόμενα θέματα και επαναλαμβανόμενες σιωπές, τα οποία δίνουν νόημα στη ζωή μας και επομένως συγκροτούν την ταυτότητά μας.
  • Μνήμη και διϋποκειμενικότητα: στην προφορική μαρτυρία, ο ιστός της αφήγησης αποτελεί έκφραση της σχέσης των υποκειμένων που ξεπερνούν τη γενιά και συνδέονται με κληρονομημένες μνήμες και αφηγήσεις.
  • Μνήμη και σιωπή: η αναγνώριση της σημασίας της σιωπής στις προφορικές μαρτυρίες σημαίνει να αναγνωρίσουμε την κατακερματισμένη φύση της μνήμης, τις περιπλοκές και την πολυπλοκότητά της. Η  μνήμη είναι κάτι περισσότερο από λόγια και επομένως πρέπει να αναλύσουμε τη σχέση ανάμεσα σε μορφές της μνήμης και μορφές εξουσίας: λογοκρισία, απώθηση, τη σιωπή σαν μάσκα διαμάχης. Να αναρωτηθούμε για τα όριά της και το πλαίσιο αναφοράς της: σε σχέση με ποιον και τι είναι σιωπή, ποιος τη θεωρεί σιωπή.(Passerini 2002).

 

Η διαμόρφωση της μνήμης

Μπορούμε να διακρίνουμε τρεις φάσεις στη διαδικασία διαμόρφωσης της μνήμης:

  • Εισροή. Κατά την εισροή των συμβάντων στην μνήμη, οι βιωμένες εμπειρίες δεν εγγράφονται στην μνήμη έτσι ακριβώς όπως βιώθηκαν. Άλλα συγκρατούνται, άλλα ξεχνιούνται και άλλα μένουν αδρανή για να επανενεργοποιηθούν αργότερα. Σημαντικοί παράγοντες για την εγγραφή των εμπειριών στη μνήμη είναι το πλαίσιο αναφοράς και οι γνωστικές μας δομές που επιτρέπουν ή όχι την κατανόηση της εμπειρίας.
  • Μετάπλάση του αρχικού μηνύματος: επιλογή, λήθη και μεταβολή. Μετά την αρχική εγγραφή εμπειριών στη μνήμη, αρχίζει μια σταδιακή διαδικασία επεξεργασίας της. Επιλέγονται τα μηνύματα που διατηρούν τη σημασία τους, ενώ άλλα διαγράφονται και άλλα επανανοηματοδούνται ανάλογα με μεταγενέστερες εμπειρίες.
  • Εκροή: αφορά τη στιγμή της αφήγησης. Στη διαδικασία αυτή συνδέονται η βιοϊστορία (η ατομική ή συλλογική βιωμένη ιστορία) και η βιοαφήγηση (η μεταμόρφωση της βιοϊστορίας σε αφηγηματικό λόγο). Οι εμπειρίες του παρελθόντος κατασταλάζουν σε ένα ενιαίο σύνολο κατά την αφήγηση, που αποτελούν τη ζωντανή μνήμη της προφορικής ιστορίας. (Βαν Μπούσχοτεν 1997, κεφ. 7).

 

Βιβλιογραφία

Βαν Μπούσχοτεν, Ρίκη, Ανάποδα Χρόνια, συλλογική μνήμη και ιστορία στο Ζιάκα Γρεβενών (1900-1950). Πλέθρον 1997.

Halbwachs, Maurice. Τα κοινωνικά πλαίσιο της μνήμης (μτφ. Ε. Ζέη). Νεφέλη 2013.

Passerini, Luisa, «Shareable Narratives? Intersubjectivity, Life Stories and Reinterpretating the Past».

http://bancroft.berkeley.edu/ROHO/education/institute/2002.html.

Portelli, Alessandro. 'What Makes Oral History Different?' In A. Portelli, The Death of Luigi Trastulli and Other Stories: Form and Meaning in Oral History. Suny Press 1991, 45-58.

Reading, Anna, The Social Inheritance of the Holocaust: Gender, Culture and Memory. Palgrave Macmillan, 2002

This website is powered by the Helo CMS