Δεοντολογία

Βασική προϋπόθεση για τη διεξαγωγή συνέντευξης προφορικής ιστορίας είναι η οικοδόμηση σχέσης εμπιστοσύνης μεταξύ του πληροφορητή και του ερευνητή. Γι αυτό το λόγο είναι παρά πολύ σημαντικό να σεβαστούμε τα δικαιώματα του πληροφορητή, ο οποίος μας εμπιστεύεται ένα κομμάτι της ζωής του. Εκτός από τις υποχρεώσεις μας απέναντι στους αφηγητές, έχουμε και υποχρεώσεις απέναντι στην επιστήμη που υπηρετούμε και απέναντι στην αρχειακή τεκμηρίωση.

Οι επαγγελματικές ενώσεις ερευνητών προφορικής ιστορίας έχουν καταρτίσει λεπτομερείς οδηγίες «καλών πρακτικών», οι οποίες ανανεώνονται τακτικά. Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να επισκεφθείτε τις εξής ιστοσελίδες:

http://www.oralhistory.org/about/principles-and-practices/

http://www.ohs.org.uk/ethics.php

Στην ιστοσελίδα αυτή μπορείτε να βρείτε και ειδικές οδηγίες για συνεντεύξεις οικογενειακής ιστορίας, συνεντεύξεις με παιδιά και μειονεκτούντα άτομα.

Οι υποχρεώσεις και τα δικαιώματα ερευνητών και πληροφορητών χωρίζονται σε τρεις, ενίοτε επικαλυπτόμενες κατηγορίες:

Νομοθεσία

Ως προς την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων, υπάρχουν τρία βασικά νομοθετικά κείμενα, τα οποία πρέπει να έχουμε υπόψη μας. Κανένα όμως απ’ αυτά καλύπτει ειδικά τις συνεντεύξεις προφορικής ιστορίας.

Παραχωρητήριο

Από τη στιγμή όμως που κλείνουμε το μαγνητόφωνο, έχουμε στα χέρια μας ένα ηχητικό τεκμήριο που ανήκει ταυτόχρονα στον ερευνητή (ως προς τον υλικό φορέα της ηχογράφησης) και στον πληροφορητή (ως προς τη μαρτυρία του). Προκειμένου να διαθέσουμε τη μαρτυρία του σε ένα ευρύτερο κοινό, θα πρέπει να ζητήσουμε από τον πληροφορητή να παραχωρήσει τα πνευματικά του δικαιώματα στην ηχογραφημένη (ή βιντεοσκοπημένη) μαρτυρία του στο φορέα ή στο πρόσωπο που την κατέγραψε. Αυτό γίνεται με την από κοινού υπογραφή ενός «παραχωρητηρίου» με σκοπό:

Στο παραχωρητήριο ο αφηγητής μπορεί να ορίσει τους δικούς τους περιοριστικούς όρους για τη χρήση της μαρτυρίας τους. Το παραχωρητήριο υπογράφεται εις διπλούν: ένα αντίγραφο αφήνουμε στον πληροφορητή και ένα καταθέτουμε μαζί με την ηχογραφημένη συνέντευξη στο αρχείο ή φορέα συλλογής. Κατεβάστε εδώ δύο παραδείγματα παραχωρητηρίων:

Προτού ζητήσουμε από τον αφηγητή να υπογράψει το παραχωρητήριο, θα πρέπει να αφιερώσουμε λίγο χρόνο, πριν και μετά τη συνέντευξη, για να του εξηγήσουμε το νόημα της συμφωνίας αυτής, καθώς και τα δικαιώματά του.

Για μια εναλλακτική διαδικασία, η οποία παραχωρεί μεγαλύτερη αυτονομία στον πληροφορητή, δεστε την ιστοσελίδα των Creative Commons

http://creativecommons.org

 Το Διαδίκτυο

Ολοένα και περισσότερες συνεντεύξεις προφορικής ιστορίας αναρτώνται στο Διαδίκτυο. Δεδομένου ότι δεν υπάρχει ακόμα ειδική νομοθεσία για την περίπτωση αυτή, και ότι υπάρχει η διάχυτη αίσθηση ότι ο,τι κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο είναι «ελεύθερης χρήσης» θα πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί στην ανάρτηση υλικού που μπορεί να περιέχει ευαίσθητες πληροφορίες. Πρόκειται για μια δημοσίευση νέου τύπου με πολλαπλάσια προσβασιμότητα σε σύγκριση με άλλα συμβατικά δημοσιεύματα. Επομένως θα πρέπει να τηρήσουμε αυστηρά τους εξής κανόνες:

 Καλές πρακτικές

Ακολουθούν ορισμένες γενικές οδηγίες «καλών πρακτικών» που θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας στα τρία στάδια διεξαγωγής συνεντεύξεων προφορικής ιστορίας, σχετικά με τις υποχρεώσεις που έχουμε απέναντι στους πληροφορητές, την επιστήμη και την αρχειακή τεκμηρίωση.

Πριν τη συνέντευξη

Στη διάρκεια της συνέντευξης

Μετά τη συνέντευξη

Η δεοντολογία στην πράξη

Στο σημείο αυτό θα παραθέσουμε εναλλασσόμενα ζωντανά παραδείγματα δεοντολογικών προβλημάτων που προέκυψαν σε συνεντεύξεις ερευνητών προφορικής ιστορίας. Μπορείτε να προτείνετε λύσεις ή νέα προβλήματα στη λίστα της ΕΠΙ (epi.lists.uth.gr)

Μια πληροφορήτρια, πρώην τρόφιμος Ασύλου παιδιού και τραγουδίστρια σε κακόφημα στέκια, όπου έκανε και την κονσοματρίς, προτού υπογράψει το παραχωρητήριο, ζήτησε από την ερευνήτρια να συμβουλευθεί και το δικηγόρο της, στον οποίο είχε απόλυτη εμπιστοσύνη. Στη συνέντευξη είχε αναφέρει και περίπτωση βιασμού της. Ο δικηγόρος εξήγησε στην ερευνήτρια ότι η πληροφορήτρια είχε βάσιμους λόγους να καταθέσει τη μαρτυρία της ανώνυμα. Όμως τελικά η πληροφορήτρια επέμεινε να παραχωρήσει τη συνέντευξή της επώνυμα. Τι θα κάνατε στην περίπτωση αυτή;